Aqparat

Jil Delyoz, Feliks Gvattari. Nomadologiya turaly traktat 1

Keñıstıkte, osy jerde däl qazır, jamylğysyz, terısız qalu, fragmentteu ağystarynda erkın köşıp jüru. Üilesımdılık pen qūrylymdy kesekterge bölu. Meinstrim geştalttaryn jäne üirenşıktı beinenıñ immanenttıgın tesıp şyğu. Uaqyttyñ, közqarastyñ, denenıñ keskını turaly oilau. Qarapaiym anatomiyadan kvanttyq fizikağa auysu. Denenı, būlşyqetterdı, müşelerdı kesu, atomdardy neitrondarğa bölu jäne olardy Bezon bölşegıne deiın şağu... Osyndai oilau maşyğy, suretşınıñ tereñ oily analitiktıñ jäne vizualdy aqynnyñ äleuetı bar ekenın körsetedı. Şynynda, Nūrbol Nūrahmettıñ artefakttarynda taldau men poetika turaly aitylady.

Nūrahmet ainalasynda bolyp jatqan düniege, qūbylystarğa, qandai da bır zattyq bıregeilıgınen aiyrylğan, üirenşıktı jamylğy türındegı müsın-denelerdı tiyanaqtau arqyly taldaidy. Jūmystardyñ keiıpkerlerı är türlı syujetterde özderın körsetıp, olardy avtorlyq interpretatsiyalar men mifologiya ağystaryna batqan kezde tanuğa bolady. Nūrahmettıñ kenepterınıñ, kollajdarynyñ jäne grafikalyq jūmystarynyñ protagonistterı ädette kiımsız. Suretşı jalañaştandyrudy älem-tapyryq qūbylystarynyñ mağynaly qūrylymyn bıldıretın simvolikalyq qūral retınde paidalanady. Tarihtyñ, sayasattyñ jäne antropologiyanyñ mañyzdy fenomenderınıñ betkı, sändık qabaty suretşını qyzyqtyrmaidy. Suretşı qiyaldy şatastyratyn jäne tereñ taldau zertteuın jürgızuge mümkındık bermeitın tanymdyq jamylğylarsyz, yağni kiımsız adamdardy beinelei otyryp, mañyzdy qūbylystar arqyly ne aitatynyn şeşedı. Müşelerı joq dene (MJD)2 teoriyasyn körsete otyryp, Nūrahmet jamylğysyz qalğan öz keiıpkerlerınıñ müsınderın oqiğalardyñ üzdıksız ağynynda jäne köp mändı simvoldar retınde beineleidı.

Körmenıñ «qañqasy» dästürlı media – keskındeme, suret, litografiya, kollaj türınde oryndalğan bırneşe toptamadan tūrady. Suretşınıñ mänerı eñ alğaşynda aitarlyqtai dästürlı jäne tıptı akademiyalyq bolyp körınetını qyzyq. Nūrahmet özınıñ jasağan dünielerın adam denesın jäne januarlardyñ figuralaryn aitarlyqtai şynaiylyqpen salu üşın paidalanady. Būl barlyğyna mälım beineler men simvoldardy paidalana otyryp, suretşıge aiqyn tılde söileuge mümkındık beredı. Būl rette avtor öz pıkırın poetikalyq joldau türınde taratady. Körmede ūsynylğan tuyndylarda aldyñğy qatarğa şyğatyn bırneşe körınıs kesındılerı bar.

Zamanauilyqtyñ beinelı mörtañbasy retınde köz jūmu, şektelu, eskeipizm «Tsenzura» toptamasyndağy portretterınnen (2017) körınedı. Avtor ortaşa statistikalyq zamanaui adamnyñ sanasynyñ naqtyly küiın moiyndai qabyldaidy. Ärtürlı bağyttağy aqparattyñ ağystarynda erıp sıñgendık jeke tūlğany öz betınşe tañdau mümkındıgınen, özınıñ sayasi işaratynan aiyrady. Bız barlyğymyz – MJD postindustriyalyq, virtualdyq, jelılık däuırınıñ önımımız. Däuırdıñ saldary retınde tsenzura men özındık tsenzura ärtürlı kelbetterde jäne tañğalarlyq beinelerde Nūrahmettıñ şyğarmaşylyğynyñ alğysahnasyna şyğady.

Ürei tudyratyn güldı reñkterdıñ reñderımen boyalğan dala peizajdarynyñ ortasynda «Missionerler» toptamasynyñ protagonistterı (2017) boi alyp tūr, olar – Venera men ekorşenıñ gipsten jasalğan müsınderı. Europa akademiyalyq mektebınıñ klassikalyq pışınderı dalada balbal siyaqty körınedı. Batys beinelerı men elıkteuge arnalğan ülgıler özınıñ idealdary men proportsiyalaryn taratyp, avtohtondyq arhetipterdı bırtındep erıte otyryp, öz atqarymdaryn oryndaudy, yağni ügıtteu şarasyn toqtatpaidy. Nūrahmettıñ interpretatsiyasynda otarşyl men otarlanuşy arasynda tragediyalyq küireudıñ poetikalyq ülgısı ol - qūbylmaly sezımder men belgısızdık, üderısterdıñ tolyq bağalanbauy jäne qatysuşylardy özdıgınen otarlanudyñ emotsiyalyq polyarlyğy äreketterıne itermelemeuı.

Älemdık mädeniettıñ jūldyzdy beinelerıne lyq tolğan, ortasynda aqynnyñ gips müsını tūrğan şağyn «Abaidyñ bölmesı» (2018) atty tuyndysy, qūrbandyq şalu taqyrybymen bailanystyrylğan «Tıgınen» (2018) atty tuyndymen körşıles ornalasqan. Būl şyğarmada zamanaui önerde ünemı tūtynatyn şartty «tağamdyq tızbektıñ» barlyq ökılderı qatysqanyn körsetıp tūrğandai. Alğaşqy ekı kompozitsiyanyñ ambivalenttılıgın üşınşı kompozitsiya – «Ayaldau bölmesı» (2018) aiqyndai tüsedı, būl – ötımsız jihaz üiıp tastalğan bölme, jihazdyñ arasynda kez-kelgen özgerıstı – jer sılkınısın, devalvatsiyany, bilıktıñ auysuyn kütıp qatyp tūrğan jalañaş figuralar körınedı.

«Särsenbı» (2018), «Beisenbı» (2018) jäne «Şoqjūldyz» (2018) romantikalyq peizajdaryna ortaq bolyp keletın zattanğan ūjymdyq jad qalasynyñ taqyryby jinaqtalğan. Almatynyñ ortalyq alañdary promenad orny jäne qalanyñ vizit kartoçkasy retınde qyzmet etedı, bıraq estıñ ağysynda olar öz nietterın bıldırıp, narazylyq şeruıne şyğyp, osy jerde zorlyq-zombylyq pen ädıletsızdıkke ūşyrağan qala tūrğyndarynyñ jany qinalğan tragediyalyq oqiğalardyñ kuäsı bolyp tabylady. Nūrahmet adam denesımen jūmys jasağan siyaqty, peizajdarmen däl solai jūmys jasaidy, ol qalanyñ būlşyqetterın aşyp, kompozitsiyalyq jiektemeler men keskındemelık sūiyq ağyzba täsılı men fragmentteudıñ kömegımen idilliyalyq dekoratsiyalardy jasaidy. Suretşınıñ tüs gammasy ürei mehanizmderınen tūrady, oğan kompozitsiyalyq ortasyn jyljytu arqyly qoldau tauyp otyrğan – Täuelsızdık monumentı, Abai atyndağy opera jäne balet teatry men Abaidyñ eskertkışınıñ kenep betınde ornalasuy. Oqiğalardyñ jelısın sipattaityn jyltyldağan jūldyzdary bar almatylyq köşelerdıñ beinesı - Almaty kartasy, Abai eskertkışınıñ üstınen aspanğa köterıledı.

Qardyñ şūğylasy tüsetın ağaştardyñ dıñgegı kenetten jalañaş eles-pışınge auysyp, qaiyñ dıñgekterımen bailanysqan, bassyz atqa salt mıngen basy joq jalañaş adam, būl «Qaiyñdy» (2016) jäne «Qaiyñdy. Keñesary» (2019) kenepterınde beinelengen. Mūndai ağaştardyñ dıñgekterınde būtaqtar joq jäne ol vizualdyq metronom siyaqty oqiğalar hronologiyasyn körsetedı. Jazalanğan tūlğanyñ beinesınde etnikalyq jäne tarihi belgıler joq, sonymen qatar, jazalanu faktısı de joq. Būrynğy batyrlardy sağynudyñ mūñdy notasy barlyq däuırler men halyqtardyñ bükıl älemdık qaiğysyn körsetıp, ūlttyq tragediyany jalpy adami epikalyq deñgeige şyğarady. Būl jerde Resei imperiyasyna qarsy köterılıs kezınde jazalanğan jäne basynan aiyrylğan soñğy qazaq hanynyñ añyzğa ainalğan tarihy simvolikalyq beinege ielenedı. Esımı belgısız jäne basynan aiyrylğan halyq batyrynyñ denesı bıregeilıktı joğaltu siyaqty qabyldanady. Säikestendıru markerlerıne tän keletın jalañaştanu printsipy anyqtalmağan tarihi şyndyqty qalpyna keltıru mümkın emestıgınıñ jäne romantikalyq añyz äñgımelerdı qūrastyruğa mäjbür boluğa bağyttaitynyn bıldıredı.

Üilesımsız elementterden bıregeilıktı qūrastyru üderısın suretşı däl qoldanylğan kollaj tehnikasynda körsettı. Keñestık tüsınık, bızdıñ könelık tüsınık siyaqty, metropoliya joğalyp ketkennen keiın de postkeñestık tūrğyndar ūrpağyna äser etedı. Genetikalyq sanamyzda aldamşyl töñkerıs kösemı beinesınıñ qoly oñ bağytty körsetıp tūrğan joğary dästürdıñ aiğağy retınde surettelgen («Qysqa merzımdı es», 2018). Köşpendılerdıñ salt atty mädenietınıñ qaita örleu däuırındegı kentavr turaly ejelgı añyz äñgımelerı qaita qalqyp şyğyp esımızge salyp jatqandai. Suretşı at pen adamnyñ denelerınen şeberlıkpen kollaj jasap, jasandy selektsiya mümkındıgın jäne mädeni kodtardyñ sabaqtastyğyn tūspaldaidy. Suretşınıñ ironiyalyq interpretatsiyasynda märmär monumentten jasalğan kentavr turaly köne añyz äñgımesı, qasapşy müşelep tastağan jäne bırızdı ornalasqan ışkı müşelerdıñ anatomiyalyq keskınınıñ beinesıne auysady («Arğy ata», 2017).

Özımızdıñ mädeni belgılerımızdı, basym europatsentristtık mädeniet arqyly qarastyru üderısı «Qūlpynyñ sañylauy» (2018) toptamasynda körınedı. Venera Milosskayanyñ tūrpatynda avtor öz tuyndalyryndağy mañyzdy şekaralary keltırgen, būl eñ aldymen subalterndı özdıgınen otarlaudy tūspaldaidy.

Tırşılık iesınıñ ambivalenttılıgın üilestıretın immanenttık jäne transtsendenttık sipattar – dene men ruh iesı, osy ekeuınıñ biıktıgın jiı ölşep otyrğandai. Ruhanilyqty tabu maqsatynda Nūrahmet materialdyq qabyqşa retınde terını deneden sylyp tastaidy. Mūndai küş saludyñ sergeldeñı anyq – transtsendenttılık közge şalynbaidy, al denelılık aldyn ala jazylğandai. («Denelılık», 2019).

Ūly dalanyñ tüsınıgındegı, ortalyqşyl europanyñ qūndylyqtardy tıkelei auystyrudyñ mağynasyzdyğy basqa şekaralar dästürı siyaqty. Balbaldardy singulyarlyq könelılık siyaqty qabyldau jäne avtohtondyq simvoldardy säikestendırılgen simvoldarğa auystyrudy konstatatsiyalau. Nūrahmet osyndai piğyly özınıñ kollajdanğan interpretantsiyasynda («Balbal», 2018) körsetıp, körkem tüstı «Missionerlerde» tağy qaitalaidy.

Qazaq mädenietınıñ tağdyrlary men jahandyq älemdegı onyñ orny turaly qoljazba kıtaby arqyly tolğanular – būl Nūrahmet pen bırlesken avtor Sabina Quanğalieva jasağan media eksperimentı. Şyğarmaşylyq tandemde suretşıler bırneşe ailar boiy öz oilaryn multimediyalyq tūrğyda tiyanaqtap, ärtürlı oqiğalardy mezettık sätte bağalap, olardy Qazaqstandağy zamanaui äleumettık-mädeni ahualdyñ mañyzdy kontrapunktterı turaly qoljazba dialog-kıtabyna jinastyrdy. Qitap (2017) kıtabynda suretşılerdıñ qatynashattarynyñ mätınderı, olardyñ suretterı, kollajdary, nobailary körsetıldı, olar jeke mūrağat bolyp tabylady jäne osy ekı jas adamnyñ dünienı subektivtı qabyldau prizmasy arqyly osy şaqtağy mañyzdy oqiğalarğa degen közqarasyn körsettı.

Materialdyq düniede transtsendenttık sipatty ızdeudıñ tağy bır taqyryby «Kögıñ kım?» triptihınde (2018–2019) ūsynyldy. Adamğa bağynyşty emes qūbylystardyñ ainalasyndağy pendeşılık qarbalastyñ paidasyzdyğy jäne älemge bilık jürgızuge degen üirenşıktı ūmtylys, mal soyu jäne tūtas ettı jaimalau üderısı simvolikalyq tūrğyda körsetıldı. Äreketterdıñ qūbylmalylyğy, suretterdıñ formaty (ortalyq bölıgınde şarşyğa jaqyndau jäne büiırjaqtağy simmetriyalyq sozylğan qanattar), sondai-aq joğarydan, töbeden beineleu rakursy barlyğyn qadağalaityn joğary küş Homo sapiens bar ekenın tūspaldaidy. Narrativtı ornalastyru ekı şektı üderısterdıñ dihotomiyasyn – şoşqa men būqany soyudy körsetedı, osylaişa Qazaqstandağy basym ekı dındı ūstanatyndardyñ tamaqtanu talğamdaryna sılteme jasaidy. Triptihtıñ ortalyq bölıgı simvoldardy böludı deñgeilestıredı, yağni ärtürlı simvoldary bar manipulyatsiya üderısterın tūlğasyzdandyrylğan, jansyz tūtas et tänıne bırıktıredı, keiınen ol ruhani azyq retınde qyzmet etedı.

Özın jaratuşy retınde, mınsız keiıpkerlerdı jasauşy retınde sezınuge, adam denesınıñ materialyn tūğyrnamalyq tūrğyda zertteuge, olardyñ mınsızdıgıne qairan qaluğa jäne joğarğy klassikanyñ estetikasymen ruhtanuğa Nūrahmetke suret şeberhanasy kömektesedı. Ūmytyluğa şaq qalğan şynaiy tūrğydan kündelıktı jūmys jasau – būl dene men ruhty ielengen adamnyñ qūpiyalaryna jetudıñ sureşıge ğana bağynatyn syrdyñ bırı. Zamanaui suretşınıñ köptegen suretterı körermendı şyğarmaşylyq ärekettıñ keñıstıktık-uaqyt tereñdıgıne jetkızıp, önerdıñ üderısterıne sıñuge mümkındık beredı. Kömırmen salynğan, sodan keiın avtolitografiyağa jäne printke auysqan ūsynylğan suretter Valter Benyamin XX ğasyrda bağdarlamalyq mätınde kötergen mäselenı aiqyndaidy. Suretşı jaratu aktı mehanizmınıñ üzdıksız jañğyrtu diskursymen üilese otyryp, denelık mäselelerın özınıñ jeke tūlğalyq deñgeiınde meñgeredı. Būl jerde figurativtıñ tehnikalyq jospary Delyoz ben Gvattari boiynşa immanenttılıktıñ filosofiyalyq josparyna auysady.

Nūrbol Nūrahmettıñ avtorlyq ızdenısterınıñ joğaryda sipattalğan qūrylymdyq elementterıne magistral retınde onyñ körkemöner refleksiyasynyñ negızgı kesındı-ağyndaryn atap ötkımız keledı. Suretşı paidalanatyn mediumnyñ innovatsiyalyq qoldanysy eñ aldymen közge tüsedı. Körkemöner keskınınen şalğai qalğan keskındeme, şeberhanalyq suret jäne dästürlı grafika, qanşa tañqalarlyq bolmasyn, fotosuretter, video men tura äreket etetın önerdı barlyq jerde paidalanu jağynan jañaşa jäne özgeşe bolyp körınedı. Nūrahmet öner tarihyndağy dästürlı tehnikalarğa oralğanmen oryndau mänerınde jañaşyldyq ädıs-täsıldıñ tılın tabudyñ qolynan keletının körsetedı. Osy paradoksty Nūrahmettıñ joğaryda atalğan tehnikalardy beineleu tılı retınde jaqynda ğana qabyldağan mädeniettıñ ökılı boluy küşeite tüsedı. Yağni dekolonialdy diskurstaryn suretşı metropoliya-mädenietınıñ tehnikalyq ädısterınıñ kömegımen körsetedı. Sondai-aq suretşı mūnyñ barlyğyn europalyq mektepke tän sapamen jasaidy, būl onyñ tragediyalyq oi-pıkırlerınıñ şymyrlanuyn küşeitedı. Suretşı tehnikalyq tūrğydan keskındeme men grafikanyñ ädısterın paidalanyp, olarğa jeke tūlğalyq yrğaqty, tüs jäne formaldy qūrylymdy qabyldau mehanikasyn engızedı. Ony jūmystardyñ astarynan bırde aiqyn, bırde būlyñğyr bolyp şyğatyn prototipter / alter ego qyzyqtyrady. Suretşı Frensis Bekonnyñ «Jaña jabaiylar» mūrasyna jäne postmodernisttık önerdıñ basqa protagonistterıne süienıp, olardyñ joldaularyn daiyndap qaita formattaidy. Körmede denenıñ narrativtı substraty bırı ekınşısıne bılınbei ötetın üzdıksız, şekteuı joq, sezımder ağysyn, nomadtyq singulyarlylyqtyñ diskursivtı örısınde ainalatyn artefakt-ülgılerdı, antropologiyalyq qūrastyruşylardy, mädeni jäne ūjymdyq jadty jäne t.s.s. bıldıredı. Mediyalyq pen artikulyatsiyanyñ osylaişa sıñısuı, bır jağynan avtor körsetetın mäselelerge qatysty küdık tudyrady, ekınşı jağynan, zamanaui basty mäselelerdı sananyñ daiyndamalyq keskınderı arqyly aiqastyruğa mümkındık beredı. Müşeldeu arqyly bütın dünienı anyğyraq zerttep köru talpynysy.

1Jil Delyoz, Feliks Gvattari. Nomadologiya turaly traktat // NK. – 2005. – No 2 (92). – B. 183–187.

2«Müşelerı joq dene» tūjyrymy zamanaui filosofiyalyq oiğa J. Delyoz jäne F. Gvattari «Anti-Edip. Kapitalizm jäne şizofreniya» (Anti-Œdipe, 1972), «Kafka» (Kafka. Pour une littérature mineure, 1975), «Rizoma» (Rhizome, 1976), «Mıñ platolar» (Mille plateaux, 1980) siyaqty eñbekterınde engızıledı. Müşelerı joq dene – būl dene-obekt emes; eger ol ömır süretın bolsa, ol tänelık şyndyq turaly qabyldanğan tüsınıktıñ ekınşı jabynynda, öz beinesı men tänelık syzbasynyñ (keñıstık-uaqyttyq jäne topologiyalyq koordinattar), anatomiya men psihosomatikalyq bırlık syrtynda» (IFRAN elektrondyq kıtaphanasy / Jaña filosofiyalyq ensiklopediya).

3Valter Benyamin. Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit / Önerdıñ tehnikalyq jañğyrtu däuırındegı şyğarma: tañdauly esseler. – M.: Medium, 1996. – B. 239.